×

पर्यायी साहित्याचे प्रणेते

Published On :    11 Apr 2021
साझा करें:

‘साहित्य’ हा शब्द केवळ कागदावर लेखन करण्यापुरता मर्यादीत नसून साहित्यामधून विचार, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृती निर्माण होत असते. संस्कृती निर्माण करण्यासाठी आणि चिरकाल टिकविण्यासाठी साहित्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नाही.



‘साहित्य’ हा शब्द केवळ कागदावर लेखन करण्यापुरता मर्यादीत नसून साहित्यामधून विचार, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृती निर्माण होत असते. संस्कृती निर्माण करण्यासाठी आणि चिरकाल टिकविण्यासाठी साहित्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नाही. प्रत्येक साहित्यिकाकडे त्याची स्वत:ची अशी एक सांस्कृतिक भूमिका असते. ती त्याच्या लेखनामधून व्यक्त होत असते. साहित्य हे समाजाच्या सांस्कृतिक व्यवहाराचा भाग असतो. समाजाच्या धारणा लेखक जेव्हा साहित्यातून मांडतो, तेव्हा त्याची ती कृती त्याची एकट्याची असत नाही तर ती समूहाची कृती असते. समाजातल्या विपरीत गोष्टींबद्दल साहित्यिकाने आवाज उठवावा, अशी समाजाची धारणा असते कारण साहित्यिक केवळ लेखक-कवी-पत्रकार नसतो तर तो विचारवंतही असतो. त्यामुळे जीवनातील सौंदर्य टिपतांना साहित्यिकाने शोषितांच्या बाजूने उभे राहावे, अशी अपेक्षा करणे गैर नाही.


प्रसिद्ध कादंबरीकार जॉर्ज आर्वेल याने १९४८ मध्ये म्हटले होते, साहित्य आणि कला यांचे स्वातंत्र्य बर्‍याच अंशी लेखक-कलावंताच्या दृष्टिकोनावर अवलंबून असते. गरज पडल्यास साहित्यिक इतर कुणाप्रमाणेही ठाम पावले उचलू शकतो. जॉर्ज आर्वेल यांच्या या मताप्रमाणेच त्यापूर्वीच जोतीराव फुले यांनी साहित्यिकांनी कोणती भूमिका घ्यावी हे स्पष्टपणे सांगितले होते. ‘मराठी ग्रंथकार सभेस पत्र’ यामधून महात्मा फुले यांनी माणसांना गुलामीतून मुक्त करणे हाच वाड्मयाचा उद्देश असतो असा विचार मांडला. साहित्यिकाच्या दृष्टिकोनातून साहित्य निर्माण होते आणि पुढे त्याच साहित्यातून संस्कृती निर्माण होत असल्यानेच जोतीराव फुले यांनी मानवाच्या शोषणावर आणि त्याच्या शोषणव्यस्थेवर एकही शब्द न लिहिणार्‍या तथाकथित साहित्यिकांचा निषेध नोंदविला. ११ जून १८८५ रोजी ग्रंथकार सभेस ठणकावून सांगितले की, आमचे साहित्य आम्ही निर्माण करु आणि आमच्या ग्रंथकार सभा आम्ही घेऊ. आम्हा शुद्रादि अतिशूद्रास काय-काय विपत्ती व त्रास सोसावे लागतात, हे त्यांच्या उंटावरून शेळ्या वळणार्‍या ग्रंथकारास व मोठ-मोठ्या सभास्थानी आंगातून भाषण करणारांस कोठून कळणार. आज तंत्रज्ञानाच्या नाविन्यतेचा स्फोट घडत असतांना ग्रामीण जीवनाची झालेली उलथापालथ, विवेकशून्य गतिमान जीवन आणि सामान्य मानसाच्या जीवनात झालेला बदल मानवी जीवनाला तर्कशून्यतेकडे नेत आहे. आर्थिक-राजकीय सत्तांचा उन्माद आणि तत्त्वशून्य समाजधारणा याबाबत कोणी बोलावे आणि जीवनाचे सौंदर्य कोणी पुन्हा मांडावे? असे प्रश्न निर्माण होत असतांना साहित्यिकांशिवाय हे कार्य दुसरे कोण करु शकतील. किंबहुना साहित्यिकांनीच हे प्रश्न मांडावे अशी समाजाची अपेक्षा गैर कशी असू शकेल. महात्मा जोतीराव फुले यांनी ही जबाबदारी साहित्यिकांवर सोपविली आहे.


साहित्यिक जी निर्मिती करतात, ती निर्मिती संस्कृतीनिर्माणाचे कार्य करीत असते, अशावेळी विवेकाशी, समतेशी, स्वातंत्र्याशी फारकत घेणारे साहित्यिक नेमकी कोणती संस्कृती वाढविण्याचा प्रयत्न करीत असतात ? या प्रश्नाचे उत्तर राजकीय-आर्थिक सत्तेच्या प्रभावात आहे. महात्मा जोतीराव फुले यांनी त्यासाठीच सत्यशोधक पर्यायी संस्कृतीचा पुरस्कार करुन साहित्यिकांनी शोषितांच्या बाजूने उभे राहण्याचा पुरस्कार करतात. ज्या-ज्या काळात विवेकशून्य भितीग्रस्तता निर्माण करुन समाजाचे मानसिक खच्चीकरण करण्याचा प्रयत्न झाला, त्या प्रत्येक वेळी साहित्यिकांनीच उन्माद सत्तेला प्रश्न विचारले. महात्मा जोतीराव फुले आणि त्यांच्या चळवळीने जात-धर्म-पुरुषसत्ताक-सरंजामी-भांडवली व्यवस्थेला  आपल्या लेखनीतून जाब विचारला आणि पर्यायी संस्कृतीच्या निर्माणाचे स्वप्न पाहिले.


‘लिटररी रेव्हेरिज’ या प्रबंधामध्ये ‘बेलिन्स्कि’ या समिक्षकाने म्हटले आहे, बहुजन समाजाचे जीवन ज्या साहित्यात प्रतिबिंबित होत असेल व पिडित आणि शोषित वर्गाच्या गार्‍हाण्यांना ज्यात वाचा फुटत असेल तेव्हा त्याच्या साहित्यामधून प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष एक संस्कृतीव्यवस्था प्रतिबिंबित होत असते. ती संस्कृतीव्यवस्था कुठल्यातरी विचाराशी बांधिल असतेच. लेखक ज्या सांस्कृतिकव्यवस्थेचा स्वीकार करतो ती व्यवस्था त्याच्या लेखनव्यवहाराचा अभिभाज्य घटक बनून येत असते. त्या साहित्यिकाच्या व्यक्तिमत्त्वावर झालेले संस्कार, आणि त्याने स्वीकारलेली विचारव्यवस्था शोषणव्यवस्थेच्या विरोधात असेल तर त्याच्या साहित्याला विवेकाचे रुप प्राप्त होऊन मानवी मूल्याचा जागर घडत असतो. महात्मा जोतीराव फुले यांनी साहित्यिकांना विवेकवादी मानवी मूल्यांसाठी साहित्य लिहिण्याचे केलेले आवाहन यासाठीच महत्वाचे ठरते.


भारतीय समाजव्यवस्थेमध्ये परंपरागत रुढीने एका पिढीकडून दुसर्‍या पिढीकडे हस्तांतरीत झालेले लोकसाहित्य, ओव्या, लोककथा, लोकगीते अजूनही उपेक्षित आहे. लोकगायकांची परंपरा आता खंडीत झाली आहे. याचे महत्वाचे कारण म्हणजे या लोकसाहित्याला साहित्यिकांनी मूळात साहित्यच मानले नाही. बहुजन समाजाने निर्माण केलेली कला तर हीणविण्याचेच प्रयत्न झाले. बहुजन समाजाच्या जगण्यातील सौंदर्यस्थळे असणार्‍या साहित्याला आणि साहित्यिकांना अजूनही सामाजिक महत्व प्राप्त झाले नाही, हे वास्तव आहे. सत्यशोधक कवी, लेखकांनी समाजाचे प्रश्न मांडण्यासाठी जलसे, गाणी यांचा आधार घेतला होता, हे विसरता येत नाही. अशावेळी सामान्य कष्टकरी माणसाचे जगणे अधिक सौंदर्यपूर्ण करुन पर्यायी संस्कृतीच्या निर्माणासाठी महात्मा जोतीराव फुले यांच्या सत्यशोधक परंपरेची कास साहित्यिकांना धरावी लागेल.

प्रा.डॉ. प्रवीण बनसोड
मो. ९४२३४२५१२९

संपर्क करा

आपल्याकडे असलेली महत्वाची महािती, लेख, ऑडियो, व्हिडीयो तसेच काही सुचना आपण आम्हाला खालील ई-मेल वर पाठवू शकतां.:

email : news@mulniwasinayak.com

MN News On Facebook

लोक​प्रिय
मराठा आरक्षण, न्यायालयाची भूमिका आणि षड्यंत्र-भाग-१
मराठा आरक्षण, न्यायालयाची भूमिका आणि षड्यंत्र भाग-२
प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी केवळ ‘मन की बात’ करतात, ‘काम क
कोरोना काळातही आदिवासी बांधव दुर्लक्षितच, खावटी योजना क
राज्यभर मराठा समाजाचे मोर्चे निघणार
सर्वोत्कृष्ठ विद्यापीठांच्या जागतिक क्रमवारीत पहिल्य
गुजरात मॉडेलचा बुरखा टराटरा फाटला; वृत्तपत्रे भरली शोकस
२०२० मध्ये जगभरात उपासमारीशी झगडणार्‍या १५.५ कोटींपैकी
केंद्रातील भाजपा सरकाने आधी अधिकार घेतले, आता हात झटकताय
सचिन वाझेच्या न्यायालयीन कोठडीत वाढ
कोरोनामुळे अर्थव्यवस्थेचे मोडले कंबरडे
कोरोना परिस्थिती कशी हाताळू नये हे भाजपा सरकारने जगाला द
राष्ट्रपती, प्रधानमंत्र्यांनी मराठा आरक्षण मिळवून द्या
मराठा आरक्षणासाठी पुन्हा कोर्टात जाणार
आरक्षण रद्द झाल्यानंतर मराठा समाज आक्रमक
इमेज बिल्डींगसाठी ३०० सचिव दर्जाच्या अधिकार्‍यांना जुं
मराठा आरक्षणाबाबत आज अंतिम निकालाची शक्यता
कोरोना काळात भरपूर कमावलंत, फी वाढवू नका
सर्वोच्च न्यायालयाकडून मराठा आरक्षण रद्द
इंधन दर वाढ कायम; पेट्रोल १९ तर डिझेल २१ पैशांची वाढ
COPYRIGHT

All content © Mulniwasi, unless otherwise noted or attributed.


ABOUT US

It is clear from that the lack of representation given to our collective voices over so many issues and not least the failure to uphold the Constitution - that we're facing a crisis not only of leadership, but within the entire system. We have started our “Mulnivasi Nayak“ on web page to expose the exploitation and injustice wherever occurring by the brahminical forces & awaken the downtrodden voiceless & helpless community.

Our Mission

Media is playing important role in democracy. To form an opinion is the primary work in any democracy. Brahmins and Banias have controlled the fourth pillar of the democracy, by which democracy is in danger. We have the mission to save the democracy & to make it well advanced in common masses.

© 2018 Real Voice Media. All Rights Resereved
 e - Newspaper